/ Language: Русский / Genre:prose_rus_classic,

Хвоi Гавораць На Белорусском Языке

Кузьма Черный


Черный Кузьм

Хвоi гворць (н белорусском языке)

Кузьм Чорны

Хвоi гворць

I

Смех - чст дзындр* сумных нстрояў i стлых думк. Адгэтуль я прводжу рўнлежнсцi пры мiх рзгдкх усяго... Сяджу нд кнвй, гляджу н босыя, крвыя ногi дзядзькi Язэп i думю: увесь чс ён мўчыць знчыцц, у яго мног вжкг ў душы; у яго мног слоў.

* Дзындр - шлк.

Мне вжн слухць яго выкзвннi б тым, чым у вострыя момнты жыцця повен ён, я яшчэ ўпэўнены ў тым, што i для яго гэт плёгк, i я думю тк: няхй ён гворыць б чым сбе хоч, я буду з п-з гэтых слоў чуць тое, б чым ён не гворыць, б чым толькi думе... А што яго нешт мучыць, гэт вiдць п iм. Што ў яго?

Гэт не ёсць мя пустя цiкўнсць, гэт жднне блiзсцi з гэтым члвекм.

"Гвры ты, дзядзьк, б чым-небудзь" - хочцц скзць мне.

А ён мўчыць. Звесiў босыя ногi з нсыпнг нд кнвй вл, укрытг пжоўклй трвой, i глядзiць унiз. Тм, н дне гэтй неглыбокй i вузкй кнвы, трв тксм жоўтя, ле большя; вiдць з яе конскую спрхнелую скiвiцу з неклькiмi зубмi i з вялiкю чорню мухю; збоку пточны муршкмi дробны, як пыл, жоўты пясок. Я гвру першы:

- Мусiць, хлды хутк пчнуцц - вельмi ж сiвгркў днекуль пнлятл. Сягоння п пўднi я iшоў з кустоў, дык тм гэт, што Юрсь зрў ялвiну, дык н той рллi што iх робiцц - бегюць, скчуць...

- То што, - скзў дзядзьк Язэп, - не зўсёды яны прылятюць перд холдм, я не спрктыквўся, кб яны кнечне пкзвлi холд... Гэт ёсць ткiя мленькiя птушкi - бычкi, дык яны вядуцц хто iх веде дзе, клi пчуюць холд - дрзу з'яўляюцц кля будынкў... Гэт дўней, як я яшчэ хлопцм быў, дык пйшоў быў рз у сд лом сеч. Пцягнуў лмчыну, яны з-пд яе клi сыпнуць кучю - дробныя, як грох, i якрз неўзбве тды, клi дў холд! Прўд, восень был позн... Птушкi чуюць холд...

Ён з зхпленнем рскзў б гэтым, я пдумў: "Клi ён тк горч, з ткою прыемнсцю гворыць б гэтым, знчыцц, прўд, што нешт яго мучыць, нешт гняце яго iстоту, i вось гэте сме ён хоч ўтпiць у дўнейшй восенi, у ломе, у сду i ў птушкх, якiя чуюць холд..."

Як кгдзе iшлi мы з iм з поля вузкю дрогю мiж плос рллi i ржышч, я думў зпытцц, што з iм, чго ён ткi неспкойны ў голсе, цяпер ршыў не пытць - няхй см скж, клi не - хто ме прв злзiць у чужую душу? Асблiв, клi не ўпэўнены, што словы тве будуць лекмi. Глядзi, кб не злезцi ў чужую душу з цвёрдымi кпытмi...

Дзядзьк Язэп пмўчў i згврыў:

- Гэты год будзе рнняя восень, вiдць... Толькi, от, з ўсмi зпзнiлiся... У мяне яшчэ коп пяць ня звезенг, ў Юрся ўвесь н полi...

- Невялiкя рбот - пзвозiць вёс, - скзў я.

- Я не кжу, што вялiкя... цяпер вёс буйны, дык яго лёгк рублём уцiскць... Я пмятю, дўней рз у мяне вёс ледзьве быў з зямлi пдняўся, не то што жць, сiлю, гвлтм я сксiў яго... Тм гэт кля лесу... рн пспеў ён, дык яго кшу, хвоi шумяць-шумяць...

"Ён iзноў пйшоў убок з гворкю, - пдумў я, - ужо ў хвоi пдўся, яму, знчыцц, лягчэй гврыць б чым-небудзь другрдным".

I я пчў гврыць:

- Цяпер тм млдыя хвоi ўзялiся. Тды, як у вйну нвысяклi тм iх, дык здвлся, што пустэч будзе. А гэт млды лес узбуяў... Здецц, нядўн было - я яшчэ н тыя хвоi, бывл, з вшым Мiхлм лзiў глядзець у гнёздх врняняты...

Ён дзiк глянуў н мяне, трохi пглядзеў тк вот мне ў вочы, пцербiў чорную, кроценькую i псiвеўшую месцмi шчцiну брды i скзў:

- Мiхл пмёр. Учор вечрм прыйшоў дтуль лiст.

Скзў i змоўк.

I iзноў пчў глядзець у жоўте дно кнвы... Чорня мух ўжо лзiл п пльцх яго нгi, ме думкi блытлiся тк: што гэт Мiхл пмёр д сухот, мусiць, бо н вйне труцiлi яму лёгкiя ўдушлiвым пветрм. I вось цяпер дзядзьк Язэп сядзiць тут с мною нд гэтй кнвй i стршн сумуе. Цяпер у яго толькi дчк i жонк ў сям'i, Мiхл ён ужо дв гды не бчыў - той недзе быў н рбоце i птроху хврэў... Дзядзьк Язэп мног чго пержыў цяжкг ў жыццi, мног бчыў тког, д чго жудснсць мож хпiць члвек...

Рптм ме думкi перскочылi н чорную муху. Ян поўзл п яго пльцх, ён не чуў гэтг. Я пчў думць, што ў яго н нгх вельмi ж тўстя скур, ды яшчэ ў зсохшй зямлi - хiб тут нейкя мух будзе прыкметн!

Ён мўчыць. Мож гэт ўсяке гор - толькi мух iншму члвеку?

Сядзеў ён, упёршыся рукмi ў зямлю. Трохi пгойдвўся шырокю спiною. З-пд шпкi з цыртовым кзырком пвылзiлi густыя, чорныя влсы з нiткмi срэбрнй сiвiзны. Твр у яго бветрны, д чрнты згрэлы н сонцы...

Ён дхiнуўся нзд i стў глядзець некуды пверх мёй глвы. Тды я лiшнi рз упэўнiўся: члвек мож быць гордым пержытымi пкутмi, у чс ж гор, клi ён пчыне стгнць перд другiмi, ён тды - увсбленне мiзэрнсцi.

Вось чму дзядзьк Язэп мўчыць. Бунт у iм схвны ў глыбiнi...

II

Вечрмi н зямлю лжыцц шэря цiш. Поле пхне ўсяным iржышчм i вялю твю, цесныя двры пры мўклiвых хтх - коньмi i дзёгцем. Нш вулiц дрэмле ў цiшы i ясным змроку.

Толькi не мўчыць стры ппоўскi сд - у стрым доме свечны тм дв дчыненыя кны, i неклькi кмсмольцў н ўсю вёску спрчюцц нд кнiжкю тэорый Дрвiн. Глсы iх скўныя, як недспелы грбуз, чутны з дзесяць хт i буджвюць думкi: "Гэт прэлюдыi д будучй iндустрыяльнй вйны з прыродю".

Як бы гэт длiктн i ў меру выкзць дзядзьку Язэпу?

Ён сядзiць сбе цiх н прызбе i глядзiць н све ногi. Я кля яго блiзк, ле ў змроку ён здецц мне цёмнй грузнй постццю з бы-як нкiднымi брысмi...

У сдзе кля свечных вокн ходзяць, бняўшыся п двое, хлопцы i дзяўчты. Дзяўчты звiняць смехм, хлопцы пробуюць спявць:

Не хдзiл, не гулял,

Рн спць лжылся...

Першыя дв рдкi пмгюць пдводзiць дзяўчты, псля сцiхюць, ёсць ткое ўстнўленне, што дзяўчыне шмт якiх слоў трэб сромецц...

Спявюць моцн, бо ведюць, што поп, выселены ў другую плвiну дом, любiць цiшыню. Цяпер ён, пэўне, ходзiць недзе п двры i нюхе пх вялй трвы. У сдзе пiльнуе познiя яблыкi стры Гiрш - з све яблыкi ён смелы i спкойн спiць у будцы. I добр, што ён стры - хоць выспiцц сбе як ме быць. Бо, кб быў ён хоць трохi млодшы, не зснуў бы ён тут усё роўн... I толькi нямыя i д ўсяго быяквыя кусты грэсту i млiны з'яўляюцц сведкмi... Дзяўчты злiвюцц слўным србрыстым смехм, бесклпотным i чыстым - ншто рней чсу збiвць голву думкмi б лiментных првх.

Слўн дчувецц блiзкя восень. Мякк бнiме зямлю прзрыстя ноч. З дзве вярсты дсюль дчувецц ервй встртою рэчк, пжўцелыя крушыны i кржквтыя хвоi нд ёю. Нд пплвмi лзiць тумн густым млком...

Дзве постцi вiдны ў змроку - iдуць, прыцiснуўшыся дн д другой, i дв глсы перплятюцц тксм, як i постцi ў бнiмку, - пдюць яны нiзкiм шзптм. Я пзню дчку дзядзькi Язэп - смуглявую мленькую Досю - i, пзнўшы, дгняю д сябе журботную трывогу, рптм скрбянуўшую мяне; зспкойвю сябе нвт некторымi фiлсфiчнымi рзвгмi...

Яны ўдвiх сдзяцц н суседнюю прызбу i шэпчуцц.

- З кiм гэт ян? - цiх гворыць мне дзядзьк Язэп.

Я горды тым, што ён двяре мне све думкi, ле, д млых дзён пдкзнй мне людзьмi небходнсцi брць усё пд кнтроль, я рскiдю думкмi, хто ж ткi дзядзьк Язэп? Трохi пдумўшы б гэтым, я не дгняю д сябе гордсцi ншй блiзсцю i пчыню пзнвць, з кiм сядзiць Дося. Церз хвiлiну я пдсоўвюся блiжэй д дзядзькi Язэп i пведмляю яго:

- Гэт студэнт-прктыкнт. Той, што прыехў з кморнiкм зямлю мерць.

- М-м-мгу...

I тут я не пзнў дзядзькi Язэп, першы рз з чс свёй блiзсцi з iм не пзнў. Нiколi ён тк безудзельн д ўсяго не дносiўся. Гворчы б студэнце i ведючы дзядзьку Язэп, я быў упэўнены, што ён зрз ж пчне выводзiць све перконннi - добр гэт цi кепск i як д гэтг трэб дносiцц. А цяпер ён днёсся д гэтг тк, як бы гэт Дося яму не дчк, студэнт не млды хлпец, якя-небудзь тння iстужк, што выпдков i без нiякiх слядоў псля сябе бнiме Досiну шыю.

Цяпер, знчыць, дзядзьк Язэп думе толькi б Мiхле.

I мы тк седзiмо моўчкi. Дзядзьк Язэп чухе кленi, мбыць, пойдзе зрз спць.

- Добры вечр!

Вырсл днекуль с змроку шэря постць, прыткя i лёгкя.

"Чго гэт поп ходзiць ноччу п вулiцы, няўжо яму мяшюць спць глсы ў сду?" - думю я.

А ён углядецц, кб пзнць нс, псля гворыць дзядзьку Язэпу:

- Стры ты члвек, тбе ж пмiрць хутк пр прыйдзе, Бог збыўся, хоць бы дслужыў п Мiхлу пнiхiду...

Дзядзьк Язэп мўчў.

- Стрэў я ўчор Астп Врывончык - тк i тк, кж, Язэпў Мiхл пмёр, я ж умлеў.

Голс у пп тнклявы i порсткi, i ўвесь ён, як н iголкх, стiць i гойдецц, пербiре н жывце пльцы, глдзiць пльцм шчуплую бродку. Дзядзьк Язэп, слухючы яго, нгiнецц i клдзе рукi н кленi.

- ...Дык ты, Язэп, зўтр прыйдзi д мяне, дык мы б пнiхiдзе пгворым...

Поп моўчкi прысеў кля мяне, пвдзiў пльцмi п бровх i зкурыў. Моцн зпхл добрю смрослю тбкю, дым гэты змяшўся з пхм вымзных врволем ппоўскiх ботў i потм яго шыi. Суконня вопртк дзядзькi Язэп пхл пыльным бульбянiкм i сухiм выветрным хлебм; д усяго гэтг хцелся дрмць.

- Ну то як? - скзў поп. I, скзўшы, двярнуўся ў другi бок д мўклiвг дзядзькi Язэп. - Гэт ў цябе, Язэп, д тго, што знудзеў ты п Мiхлу. Пспкйней трохi.

I пйшоў у свой бок, рптм усхвцiўшыся.

- Не сумуй, дзядзьк, - скзў я.

- Нуд грнул.

I гэт скзў ён слўн, бо не скрдзiўся, выкзў фкт. Д нс пдышоў рптм Тмш Арлоўскi - брдты i моцны стры, з другог кнц вулiцы.

- Я д вс, хлопцы.

- Ну?

- Зрбеце мёй жонцы хту.

- Гвры, чго прыйшоў?

- Я ж гвру. Дошкi ў мяне ёсць, толькi ж вельмi суквтыя, ёсць без сукоў, ды ў грзi - гэблi птупiце!

- Што, твя стря пмерл?

- Але.

- Нешт ж ян мл хврэл. Не чутно было.

- Тыдзень.

- А--...

- Нястрўнсць гэт ў яе. Пвячэрл, нзўтр не ўстл з псцелi.

- Аг.

- Дык мож б ты цяпер з рботу, Язэп, узяўся?

- Цяпер то я не мгу, зўтр зрнку можн будзе. Толькi дй ты мне добрых пмочнiкў; прсi Мiкля.

Тмш глянуў у мой бок.

Рбiць труну з дзядзькм Язэпм! Я быў млды, i ў мёй стлсцi былi некторыя элементы ндумнсцi. Чсмi яны неўзметку пчынлi сплывць. Але я з млком мцеры трымў людскую прывычку, хоць чсм i нявiнн, хiтрвць. I я скзў:

- Клi чсу ням, лiх н яго. Бцьк нездроў, дык я дзiн.

- Ды што тбе гэты чс? Што, ты ўмiрць нiколi не будзеш?.. Але, прўд, тбе яшчэ длёк.

"Знчыцц, пчў ён вымярць мяне меркю смерцi, - пдумў я, - годзе лмцц".

I я скзў:

- Добр.

- Дй яшчэ днго, - скзў дзядзьк Язэп.

Тмш моўчкi пстяў i пйшоў.

I тут выйшл незвычйне ў гэтую хвiлiну з дзядзькм Язэпм. Ён зтрос брдою д смеху, трос глвою.

- Чго ты, дзядзьк?

- Тмшых пмерл! Пвячэрл, кж, як ме быць, нзўтр з псцелi не ўстл... Нястрўнсць! Як ты думеш, сынку, колькi пудоў ян вжыл?..

I рптм змоўк ён, узяўся рукмi з кленi, псядзеў тк трохi i ўстў.

- Хдзем, сынку.

- Зрз.

Ён пйшоў, я сяджу дзiн i думю:

"Што гэт ў яго? Няўжо гэт толькi зтым, што Мiхл сын яму, Тмшых чужя i любiл плскць косцi другiх?"

Я пдумў б гэтй тўстой, грузнй, як хмр, жнчыне. Куды нi iдзе усё жуе нешт, кго нi стрэне - првядзе зiркм мiзэрнг бгвору...

- Бртк Мiхл, - скзў я цiх, - ёсць ж людзi, смерць якiх не выклiке думк змгцц з прыродй... Але ты пмёр!

Цiх было н вулiцы i ў ппоўскiм сдзе... Дося сядзел з прктыкнтм н прызбе. Я ўстў, кб iсцi, ле, дышоўшыся, не мог не пстяць трохi ме фiлсфiчныя рзвгi д мяне ўцяклi, бо хвлi душы не былi вялiкiмi.

- Досечк, - шэпч ён, - мiленькя...

Ян мўчыць, i яны злiвюцц ў дну цёмную постць...

Слўн глядзяць н мiлую зямлю цiхiя зоры.

III

У доўгiм Тмшовым гумне, н вiльготным тку, мы робiм Тмшысе труну. Моцны, як дуб, н тоўстых звязiстых нгх, стiць н мяккiх стружкх дзядзьк Язэп з лоўкм у рукх i рысуе п кструбвтых дошкх лiнii, мы ўдвух - я i Астп Врывончык - сядзiм вярхом н бстругнй дошцы i гблюем яе "брном".

Дзядзьк Язэп сягоння зусiм мўчыць, скж толькi неклькi слоў, клi трэб, б труне ды дошкх; ён пволi тупе вялiкiмi ботмi, сгнуўся нейк шырокю спiною, i н вусх яго пiлвiны - былi яны н рукве, руквом ён рзглджвў вусы.

Сягоння я збыў трохi пр дзядзьку Язэп i ўпiкю сябе гэтым, зусiм не думю i б Мiхле; у мяне ў глве, п жылх туп стуке кроў, глв трохi блiць, i думкi неяк тупелi - некуды згiнул з смй ночы встрт, здрмлi ме ўсякiя рзвгi. Упрт i без птугi думецц толькi б дным б мленькй смуглявй Досi. Слодкi смутк пноўве мяне.

Астп Врывончык, як зўсёды, вясёлы, пдморгве мне хiтрымi вузкiмi вочкмi i рз-порзу блiзве губы.

- Чго ты мне пдморгвеш?

- Чго ты тк звяў сягоння?

- Не выспўся.

- Ну, пэўн ж, што гэт не д лiшняг сну.

Я мўчу.

- Я, як быў млодшым, дык чорт яго клi i спў - ббы спкою не двлi. Але я быў з цябе мцнейшы, вялым нiколi не быў.

Я зноў мўчу.

- Ты што, ббу меш?

У мяне з'яўляецц птрэб пчухць кля вушэй.

- Пот, - гвру я.

Астп Врывончык хiтр не спуске з мяне вчэй.

- Пот, - зноў гвру я.

I мўчу. У мяне злосць н Астп Врывончык. Чго ён дпытве мяне, чго врушыць тое, д чго смутк мучыць мяне. Твр яго прост перд мною. Гэт круглы i рыжы твр, млды i сыты; толькi тонкiя мршчынкi i сiнiя кругi пд вчым, i глв пчыне лысець. Дзядзьк Язэп глядзiць мне ў вочы з хвiлiну, псля, як бы б чым дгдўшыся, вызвляе мяне з мйго стновiшч:

- Iдзi, Мiклй, мне тут у гэтй дошцы кпт згблюй - я збiвць пчну.

Цяпер я зусiм упэўнiвюся, што ён веде, б кiм я думю. I мне прыемн глядзець н яго сухую i моцную, прысдзiстую постць. Я iду д яго, Астп Врывончык зпуске руку ў белыя стружкi ў кутку - нядўн прыходзiў д нс у гумно Тмш, прынёс нм бутэльку грэлкi i сухой кiлбсы н зкуску.

- Пеце, брткi, ды кнчйце, - скзў ён, - жонк хты не ме.

- Няўжо злуе н цябе твя жонк з гэт? - ухмыльнуўся Астп Врывончык. Мўчыць, хоць бы слов.

Мы прымецiлi, што ён ужо пспеў выпiць... Д яго ў хту iдуць людзi ббы ўсё нйбольш. З мужчын дзiн толькi стры Апнс Ярмлiцкi - дый той у хту не зходзiў - угледзеўшы нс у гумне, ён пдышоў церз гроды i пгврыў з нмi трохi б пгодзе i спелых грбузх.

Цяпер Астп Врывончык нлiве з бутэлькi ў вышчрбленую шклянку i пдносiць дзядзьку Язэпу. Той трохi выпiве i дде нзд.

- Чму не ўсё?

- Не хчу.

- Цяпер ты, Мiклй, дпiвй.

Ён яшчэ трохi пдлiў мне, i я выпiў. См Астп выцягнуў цэлую шклянку, i мы зкусвем сухою кiлбсою. Дзядзьк Язэп пволi жуе, стоячы псярод ток. Неўзбве з'яўляецц Тмш i прыносiць нм дв селядцы - сяк-тк скрэбныя i пклычныя пльцмi.

- Хоць бы ты, сынку, пiў, - гворыць ён мне, - мож слбеў, гблюючы, дык от выпi яшчэ чрку.

- Не пi, - брочвецц д мяне дзядзьк Язэп, -зшкодзiць.

I, як бы прўдвючыся, звяртецц д Врывончык i Тмш:

- Што ж з яго будзе з рботнiк, клi ён нп'ецц?

- Мож вм дошчк не хпе? - клпоцiцц Тмш.

У гумно рптм з'яўляюцц двое - вяртлявы i мленькi Пятрусь Мiхлiнчык i доўгi, тонкi i пнуры Яўхiм Стрыгун, з вострым тврм, белымi влсмi i босы. Я гляджу н гэтую мўклiвую i нейкую нясмелую постць, i мяне пноўвюць думкi, што гэт, мусiць, прырод стврыл яго ткiм для тго, кб якой-небудзь чулй нтуры п-брцку трохi псмяяцц нд iм, псля нд iм ж горк зплкць. Ён глядзiць н ншу рботу, i н твры яго, поўным рбцення, зстыл нясмешня ўсмешк. Пятрусь Мiхлiнчык весел сдзiцц кля Астп Врывончык, ляпе яго рукою п клене i пде голс:

- Я нюхм чую, дзе п'юць. Яўхiм мне пмог: пцягнуў носм ды кж хдзем.

- Жртуеш, - прўдўся Яўхiм.

- Я вм прынясу, хлопцы, другую шклянку, - п-гспдрску клпоцiцц Тмш.

- Хопiць i гэте.

I я не ўспеў гледзецц, як Пятрусь Мiхлiнчык ёмк выпiў, крктнуў i ўзяў кусок селядц. Тмш пднёс Яўхiму. Той спчтку дмовiўся, псля, бччы, што яго больш не просяць, узяў i выпiў. Адлмў кусок кiлбсы, гледзеў прытульную мясцiну н дошкх, кб спкойн было есцi, сеў i пчў пволi жвць. Рэшту грэлкi дпiлi неяк рптоўн Врывончык з Мiхлiнчыкм i дрзу стлi смешн-вясёлымi.

- Я вм, брткi, прынясу чго песцi, - неяк рдсн скзў Тмш; рдсн, мусiць, зтым, што ў яго гумне вясёлыя людзi.

Яму нiхто нiчог не дкзў, i ён, пстяўшы трохi, пдўся спярш ў бок Яўхiм, псля пйшоў у хту.

Астп Врывончык, скрывiўшы рптм нбок дробны твр свой, зспявў:

Охцi мне, о-ох;

Н блоце мо-о-ох...

Хлопец п дзяўчыне

Сем гдоў со-о-о-ох!..

Пятрусь Мiхлiнчык уствiўся вчым ў яго твр, сцiснуў кля кiшэнь портк кулкi, з нецярплiвсцю чкючы, пкуль той скончыць. Як скончыў, зспявў рптм прыпеўку з другой песнi:

Тм хдзiл, тм гулял

Дзеўк млд!..

Псля пдумў трохi, мхнуў рукою, змянiў рптм мтыў песнi н вясёлы i пўтрыў:

Тм хдзiл, тм гулял

Йэх!..

Дзеўк млд!..

Яўхiм спкойн жвў кiлбсу.

Дзядзьк Язэп стў у вротх i глядзiць н пжоўклую трву перд гумном...

Ясн д сонц i шырок д першг подыху блiзкй восенi. Слўн пхне з сдоў бэрмi, блiшчць першыя нiцi белг пвуцiння; скрыпяць н вулiцы взы - возяць познi вёс, ле цiх д пжўцеўшых клёнў... Плюхе вд i спявюць пеўнi.

Стоячы, мўчыць дзядзьк Язэп.

Астп i Пятрусь, плёгшы н мяккiх стружкх, здумён спявюць:

Ой, з полем, полем ды з ўзгоркмi,

Пры вдзе бергвой ды пд чротмi

Ды шумел ск...

Дзядзьк Язэп выйшў з гумн i пйшоў пволi, босы, п трве.

Ой, ды як ж ск ды шумлiвя!..

Ой, шумел ж ян, як гврлiвя...

Яўхiм узяў у рукi бутэльку, пглядзеў, што пустя, i плжыў нзд, сеў i мўчў, мусiць, слухў:

А тм беглi-грукцелi

Злтыя-врныя...

Яўхiм дышоўся ўбок, прылёг кля сцяны н сломе i пмог тнклявым i доўгiм голсм:

Эй вы, э-э-й-э-эй!..

Дзядзькi Язэп нiдзе не вiдно.

Я выйшў з вроты, глянуў н сеўшую сцяну пд жоўтыя клёны: н нкошнй учор i прывяўшй з ноч плявой трве ляжў нiцм дзядзьк Язэп. Плечы яго трслiся, твр уехў у трву, i з трвою ж перблытлiся чорн-сiвыя влсы н глве. Я пдышоў д яго i сеў.

Пхлi з гумн смлою стружкi, пхл з гродў зямлёю. З плтмi ў сдх пдлi спелыя яблыкi, i нд нмi спелi рбiны.

Уткнуўшыся тврм у трву, як млое дзiцянё, плкў дзядзьк Язэп.

IV

Нд шырокй зямлёй пхне восенню, i яснымi днямi дзьме густы вецер. I шумяць-шумяць кусты нд глыбкдумню рэчкй...

Дрог пзрстл птптнй трвою, чсмi з длёкiх узгоркў iмчыцц п ветры i сяде н яе пыл. Цяпер ян д нядўнiх джджоў чыстя i д сонц i ветру думн-вясёля. Н ёй ляжыць плуг, з боку я - ляжу н ветры, гляджу, як з кустмi шыпшыны псецц конь, i слухю, як шумiць голле млдых сiн i бяроз. Адчувецц, як пд iмi прэсн пхне рэчк.

Сягоння я зусiм не бчыў дзядзькi Язэп. Цяпер ён не тк нудзiць, больш мож гврыць б Мiхле - прывыке птроху, што пмёр ён.

Учор вечрм я тксм, як i рней, сядзеў з iм н прызбе. Ён весялейшы быў i рскзвў с смехм, як Астп Врывончык летшняй зiмою перлзiў ноччу п'яны церз клодзезь, думючы, што гэт перлз. Перлез i скочыў "н другi бок плот" i чуць не змерз у клодзезi, пкуль яго дтуль выцягнулi. Гэтую гiсторыю я мног рз чуў д яго ж, i ён см гэт ведў, ле гврыў з вострымi слвечкмi i смквў жртўлiвыя фрзы... Дося тксм хдзiл пд руку з студэнтм-прктыкнтм.

- Кморнiк? - скзў цiх дзядзьк Язэп, кiвючы глвою ў бок цёмнй пры.

- Ён.

I мы мўчлi, я думў:

"Дося зусiм млдзенькя, i ян, скжм, не мож рзбiрцц ў свiх пчуццях i ў людзях. Але i няўжо см дзядзьк Язэп дстўляе мяне н другрдны плн, i няўжо толькi зтым, што той студэнт?"

Ад гэтых думк нешт ўсю ноч i цяпер скрбе мяне з сэрц. Хочцц iсцi некуды, нешт рбiць вжне, нешт больше, чым ляжць тут, н гэтй дрозе.

Я нервов ўсхвтвюся i, см не ведю для чго, глядю нядўн зворны мною згон. П iм спцыруюць вроны, нешт клююць i крычць. Мне тксм хочцц крычць i спявць. В мне врушыцц нпеў песнi:

Ды з тго шстк

Ды купiл мужык...

У мiх пержывннях шырок рптм выплыве хор, якi спявў гэтую песню; быў я ў гордзе, сядзеў вечрм у тэтры i слухў. Гэт было зхпленне бязмежным, нiчым i нiкiм не прыцiснутым i не ўзятым пд мiзэрную хiтрсць. Тк, як цяпер думкi б Досi мучць...

Якя мне мож быць рбот дом двячоркм?

Я сджуся i думю.

Длёк вiдзён Пятрусь Мiхлiнчык - зворве ржышч; iдзе ў вялiкiх ботх з плугм, кiвючы нперд, псвiстве н ўсё поле, ж мне тут чутно, д гэтг яму весел. Недзе з кустмi пряздже Яўхiм Стрыгун, я пзню яго п голсе - н кня яму нiколi не трэб крычць, ён крычыць, крычыць тк, што н рллi трывожцц вроны.

Тм, недзе з кустмi кля рэчкi, у дзядзькi Язэп ляжыць сухя тв. Не мож быць, кб Дося не прыйшл склсцi яе ў копы. Успомнiўшы пр гэт, я повен думк, што мне ёсць чго сядзець тут, н гэтй зялёнй дрозе, вечрм ян ўсё роўн будзе з студэнтм.

Цяпер у мяне стршня нецярплiвсць. Я дцягю пд воз плуг, збiрю лейцы i псля iду д дзядзьквй твы. Тм пуст, толькi ўсё ж тксм чроды дзiкiх птушк.

Повен рсчрвння, я iду нзд. Дйшоў д крю кустоў i бчу: мленькя i смуглявя, iдзе Дося. Iдзе бося, у сiнiм, з белю хустчкю н густых чорных влсх.

- Вш тв зусiм сухя, - гвру я.

- Тт зўтр збiрць будзе.

Што мне ёй больш гврыць? Седзячы вечрм з дзядзькм Язэпм i бччы, як ян ходзiць з нейкiм прктыкнтм, у мяне склдюцц ў глве мнглiкiя цытты; толькi не цяпер гэт... Я не ведю, што мне больш ёй скзць.

Мне стршн хочцц схвцiць яе н рукi i iмчць некуды длёк, з сухую тву, з бясконце поле. Iмчць, пкуль ян не зплюшчыць вчэй i не здрэмле. Тды я плжу яе н зямлю, бвеяную ветрмi i выхджную людзьмi, буду глядзець н яе, i тды ў мяне склдуцц вялiкiя гiмны.

Цяпер ж я мўчу i гляджу н яе твр.

- Чго ты тк глядзiш?

Твр яе рптм робiцц ружовым, i я дчувю, што i ян тксм не веде, што гврыць.

А мож ёй стршн гэт хочцц, кб я схвцiў яе н рукi?

У мяне ў глве, у жылх пчыне стукць кроў, i я ледзьве гвру:

- Ты доўг тм будзеш?

- Атву ў копы склду.

- Тды нзд рзм педзем.

- Не, я пйду н той бок рэчкi, н хутры.

- Чго?

- Д цёткi.

- Але ж нчвць ддому прыйдзеш?

Цяпер я зню, што ян был зусiм дзiця: ёй здвлся, што клi вечрм ходзiць ян з прктыкнтм, дык кожны нвт куст шэпч б гэтым, зкiды н гэт бчыл ян ў кожным, смым нявiнным слове.

Ян яшчэ больш пчырвнел i з нейкю як бы трохi крыўдй цi лёгкю пгрдю скзл:

- Ну, ты дзе будзеш см нчвць?

Цяпер мне ўсё ясн. Тды ж рдсн пцямнел ў вчх i з'явiўся спкой: iдзi сбе, iдзi, любя, вечрм я буду бчыць цябе.

- Мне пр ехць, - скзў я.

- А мне пр iсцi.

I ян пйшл... А я, едучы ддому, рздумвў:

"Добр, што ян не едзе с мною - у мяне грзкiя босыя ногi, зпэцкныя плтняныя порткi i плтня срочк. Нядўн ян взiл гной i был дзет яшчэ горш, ле ж усё роўн я не хчу быць ткiм кля яе".

V

Цяпер чсм, у хвiлiны бур i вострых пкут духу, я думю тк: клi шукць цi стврць прўдннi ўсяму, то смутк, нпрыклд, мож мець прўднне, што для тго ён, кб псля яго больш цнiць рдсць. Тым больш гэт можн гврыць б рэчх меншых - розных непрыемнсцях, журбе... Тды нiякг прўдння нiчму я не шукў цi не стврў i думў толькi б смых рэчх.

Без ждных рзвг я ў той вечр нпоўнiўся злосцю д Досi - хдзiў я кля iхняе хты, ян рптм выйшл з ппоўскг сду рзм з тым прктыкнтм. Я прйшоў мiм, кб бчыл ян, псля пвярнуўся i зствiў сябе плюнуць i пйсцi зкурыць д дзядзькi Язэп.

Дстючы мне з-з комiн тбку, ён стл, з лёгкiмi дценнямi нявiнн-простг гумрызму, скзў:

- Што гэт ян, лiх яе веде, з гэтым кморнiкм злыглся; колькi яе ёсць, гэтй дзяўчыны... Не пдбецц ён мне стршэнн.

Стрючыся схвць свю рдсць, я пчў левй рукою круцiць н глве влсы i пдў цiхi голс:

- А вы як яго ведеце?

- Я яго см сюды з горд вёз.

- То чму вы рней нiчог б гэтым не думлi?

- А што? - устрывожыўся ён.

- Нiчог, я тк.

- Як я мог рней б гэтым думць? Што ты, см не ведеш? У мяне, проч Мiхл, нiчог тды ў думкх не было. Жыць мне нямiл было - я не думў, што выжыву. Цяпер неяк трохi плягчэл гэт ўсё... А яшчэ Дося неяк як бы другя для мяне стл. Здецц, не можн ўжо больш нiког моцн любiць, проч Мiхл...

Ён гврыў, я кпўся ў свей душы з грозным згдм сбе:

"Мўчы, дзейнiчй перд Досяю, не перд iм, бо нвт ён не ме прв ў гэтй спрве большг, чым бцькоўскя прд... I якое ты меш прв злвць н яе? Хто цябе пствiў н гэтую псду? I хто ме прв ствiць кго нд кiм-небудзь?"

- Гляджу я н цябе - пдбешся ты мне, - гворыць дзядзьк Язэп, зкурвючы д гзоўкi.

Але цяпер ужо гэтыя словы яго нiчог глыбокг не крнулi ў мяне: тут усё ў Досi.

Але гвры, родны мой, блiзкi дзядзьк Язэп.

- Як тве спрвы?

Ме спрвы ткiя: кнчю рзм з бцькм н полi ворыв, млчу i чкю з горд пведмленне - цi злiчны я студэнтм. Чкю ўжо доўг i думю, што нiчог з гэтг не будзе.

Аб гэтым я гвру дзядзьку Язэпу.

- А ведеш што, - гворыць ён мне, - здецц мне, што ням ў тбе нейкг спкою, мусiць, нешт мучыць цябе. От пержыў бы ты ткое, як у мяне, смерць Мiхл - у мяне ўжо мл гэтг будзе, у цябе мног яшчэ. А мож гэт д тго ў цябе ўсё, што з ткiх млдых год пчлося ў цябе ўсяке, пдобне д ме смерцi Мiхл? Ходзiш ты дзiн, хто цябе веде... Неспкойны ты...

Што мне дкзць яму?

Пдумўшы, я гвру, стрючыся, кб гэт выйшл жртўлiв:

- Сёння дык неспкойны я зтым, што ў вс ёсць дзяўчын i звецц ян Дося.

- Што ян тбе спбчылся, гэтя дзяўчын, - з дценнямi жрту скзў ён, - дык я гэт дўно ведю, дрзу ўбчыў тды, як глянуў н цябе. А што ў цябе д яе неспкой, дык хто ж тбе вiнвт - зрз ж iдзi н вулiцу, бi п хрпе кморнiк, сдзi яго к чорту - i спрве кнец.

I ён зргтў, ле, мусiць, лепш у яго выйшл б, кб ён толькi цiх зсмяяўся.

У хце чуць свяцiл гзоўк, стря спл кля печы н шырокй псцелi. Пхл цыбуля з печы i тбк...

Слўны, пгодлiвы дзень зўтр будзе...

Я пйшоў у ппоўскi сд. Стры Гiрш, як i зўсёды, спў сбе цiх ў слмянй будцы, п сдзе тксм хдзiлi, бняўшыся, хлопцы з дзяўчтмi, прз дчыненыя вокны вiдць было, як iдзе рэпетыцыя д спекткля. Кля стл стяў нстўнiк у ролi рэжысёр, мхў рукою i нешт рскзвў. Дзяўчын ў чырвонй хустчцы няўмел прысядл, стрючыся зрбiць рэвернс. Ад гэтг ўсе ргтлi, нстўнiк злвў.

З плотм п двры, фнтстычн-смешны ў змроку, кцiў поп п няроўнй зямлi пустую бочку...

I вкол кусты слухлi шэпты i былi мўклiвымi сведкмi некторых спрў.

Стры Гiрш спў сбе спкойн, я, не могшы пнвць рзвжннямi, нпоўнiўся рптм злосцю д Досi... Прыйшлося пйсцi ў чытльню i выкзць ме некторыя тэтрльныя веды...

Слўныя вечры!

Гэт восень дыхе вясною.

Пдморгвлi зоры зямлi, i зямля мўчл - як бы дчувл ян дзяцiнств ў млдосцi i млдосць у стрсцi.

VI

Кржквтыя хвоi, чырвон-гнявыя сiны i жоўтыя бярозы, i пд iмi шумяць кусты.

Шумяць... Шумяць!..

I ядлоўцм пхне нд полем.

Густ пўсходзiл жыт, i ўсё тксм смяюцц яму ясныя днi.

Прляцелi ўжо гусi i журўлi, чорныя дзiкiя птушкi клююць скўную рбiну, i журцц днi нд свежй рллёю i нд блотнй сухой скою...

Мы выбiрем познюю бульбу.

З пхучых зямной вiльгццю згонў мне вiдно, як з шыпшынвымi межмi клпоцiцц дзядзьк Язэп - нешт тм кмндуе моцн, ббы с смехм сыплюць кшмi н воз бульбу... У мяне не пдмзны клёсы, i яны зскрыпелi тк, што пчуў i зiрнуўся дзядзьк Язэп.

- Пчкй! - крычыць ён мне.

Я чкю i гляджу, як ён грузн i шырок ступе вялiзнымi ботмi i тузе лейцы. Пхе плячом у глбiну, нейкя дзяўчын выводзiць кня н дрогу, другя пгняе пугю, i дзядзьк Язэп весел кмндуе:

- П хвсце, п хвсце!..

Тм пднiмецц рогт, дзядзьк Язэп выкiроўвс воз н дрогу...

I вось мы поплеч iдзем кля взоў п вузенькй, кляiнiстй дрозе. Дзядзьк Язэп пгврыў трохi б восенi i журўлях, псля рскзў, як некторг год дбiўся быў д свёй чрды млды бусел, не ведў, куды ляцець, i ззiмвў дзiн н мёрзлых пплвх. I як псля кончыўся з холду з гумнмi.

- Ты думеш, ён не сумвў, гэты бусел?

I, скзўшы гэт, дзядзьк Язэп змоўк, я стў думць:

"Што ў яго цяпер у глве i н душы?"

Твр яго стў рптм кменн-спкойным, як бы гэт ён сперш доўг рздумвў, для чго i ншто ўсё н свеце, псля ддумўся: "Дык гэт ж я см усё ўстнвiў..."

Дом мы ссыплi бульбу - сперш яму, псля мне.

Аднекуль з'явiлся Дося, i, як бцьк пйшоў у сенцы, ян скзл мне:

- Хдзем, я пмгу тбе.

Я пглядзеў н свю плтную срочку i скзў:

- Ды ў мяне тм ням чго рбiць.

- Дзе ты сёння вечрм будзеш? - зпытл тды ян.

У мяне зноў, як i тды, зстукл ў глве кроў... Я ж ёй рней гврыў... Ян не думл б гэтым, гэт бо ў яе д мяне зстукл кроў, бо д тго прктыкнт пкiнул стукць. Тды якя тут мя роля?

Гэт былi рзвжннi, i з'явiлiся яны трохi псля, тды ж я скзў:

- Вечрм я буду сядзець кля тве хты.

- Якi ты слўны i дгдлiвы...

I ян пбегл ў сенцы.

"Слўн жыць н свеце, - думў я, едучы н поле. - Няхй усё плыве, куды хоч, няхй рушыцц, пде, рскiдецц, мне н нейкi чс дкiнуць усё гэте, рзм з усякiмi рзвжннямi..."

Тк я дчувў i вечрм.

Чорненькя, мленькя i грчя сядзел Дося, прыцiснуўшыся рукой д мяне. Мы не гврылi, i я не думў нiчог... Дзядзьк Язэп выйшў н вулiцу, пыхнуў ппяросю i хцеў сесцi н прызбу, псля ўбчыў нс, пзнў i зпытў мяне:

- Бцьк твой дом?

- Дом.

- Пйду д яго, пкуру.

I пйшоў. А я пдумў:

"Стры Гiрш спiць недзе ў свёй слмянй будцы - нудня i дрэння рбот. Стршн мець сiвую брду i думць толькi б яблыкх ды б слмянй будцы..."

Дзядзьк Язэп брду голiць i слмяных будк не любiць. Курыць, соўвючыся п двры вечрм...

"Мiхл, бртк мой дргi, Мiхл!"

Зоры свецяць, злтыя сiны шумяць, зямля вее рзмхм i воляй. Недзе людзi спявюць, недзе зыкi бягуць...

"Бртк Мiхл, родны мой!"

Мне хцелся плкць i рскзць б гэтым усiм - i длёкiм, i блiзкiм.

I я з стршэнным смуткм дчуў, што Дося мяне не зрзумее...

Дзядзьк Язэп, з блiзкiх мiх, дзiн мож слухць мяне...

VII

Нзўтр, як у тумне, хдзiў я цэлы дзень. Я прыпомнiў, як тды, вечрм, дв рзы прходзiў мiм нс той прктыкнт, я дчувў у змроку н сбе яго ключыя вочы. Ён нiчог не гврыў i прходзiў. Сягоння ж, як змеркл, выйшў я н вулiцу i ўбчыў: Дося i прктыкнт iшлi, цесн прыцiснуўшыся дно к днму. Я злжыў рукi ў кiшэнi, свiснуў, нстроiўся н гумрыстычны лд i зспявў:

Не хдзiл, не гулял,

Рн спць лжылся!

I тут ж рптм пдышоў д сябе з грозным згдм: дкуль ты дстў сбе прв корпцц ў душы другог чпвек?

"Ну, што? - скзл мё другое "я", - пытнне гэте трэб пусцiць п дзвюх лiнiях. Тут мгло быць тк: ян мгл з што-небудзь ззлвць н свйго прктыкнт i, кб уклоць яго, псядзець вечрм з тбою, тды ты, знчыцц, зброя брцьбы, стў мшыню, будучы члвекм. То чго ж ты тк ктуеш сябе з тое, што пспявў трохi? Пспявй яшчэ. Злжы рукi ў кiшэнi ды псвiшчы..."

А другя лiнiя?

Другя лiнiя мгл быць ткя: "Дно ў члвек зўсёды вiдць. I рух увесь яго як н длонi. I згэтым вось i вядом, што тм нi з чым непрўння тонксць i бясконцы рух - як бы гэт свет знйшоў для сябе вечне i дзiне люстэрк..."

I мленькя, смуглявя Дося тды шчыр кхл мяне, тксм, як сягоння тго прктыкнт.

Тды нпоўнiся вялiкй пшнй, пнясi яе i грнi ёю людзей. Знiшчы све грзныя кпыты i нсi ў сбе толькi встрту хрств...

Позн я сядзеў у тую ноч у хце з дзядзькм Язэпм. Мы тк, як нiколi рней, гврылi б Мiхле. Ён стў рптм нейкiм сгнутым, сухiм i млым. Нгнуўся i зплкў цiх. Псля бцёр слёзы i скзў:

- Члвек яшчэ не пэвен, пкуль многг яшчэ не зробiць...

Тды я пдумў:

"Члвек, знчыцц, б многiм пвiнен дведцц..."

Дзядзьк Язэп курыў пцiху; зноў вырс постццю свёю i сядзеў тк доўг.

I я рптм дчуў у сбе i вкол сiлу дзейнсцi i рзмх члвек н нязнчным тме свету - зямлi...

VIII

Вясною сястр мя сеял кветкi, цяпер перд вокнмi н круглых грдкх цвiтуць увосень нстурцыi i белыя стры, i нд iмi шэпчуцц жоўтыя вiшнi, рскзве iм вецер б бяздоннй сiнi лясных дляглядў, i пд iм, н сонцы, думюць нешт лiсты.

Сцелецц пыл... Хутк кнчюцц днi з белым пвуцiннем.

Сястр плошч бялiзну н двры. Весел плюхе вд, сцяке з яе белых зксных рук. Псля сдзiцц ян кля сцяны i спяве "нд возерм чйку". З хты мне слўн глядзець н яе, н нстурцыi i стры, н жоўтыя вiшнi i ветрны пыл.

Хутк будзе вечр. Вецер не сцiхне, i чувць будзе, як з рэчкю гворць хвоi...

Вечрм, здецц, будуць збiрцц ншы гврыць б зямлi.

Будзе тм стяць дзядзьк Язэп, як уросше глыбок ў зямлю дрэв, будзе мўчць ды рэдк пдвць увгi; будзе выкзвцц Астп Врывончык i ргтць Мiхлiнчык Пятрусь. Будзе тм збоку сядзець i Яўхiм Стрыгун i скрдзiцц н ўсё - i н кепске, i н добре: ёсць ж ткiя людзi н свеце...

Трэб будзе псля ўсяго гэтг пйсцi псядзець у дзядзькi Язэп зўтр я еду ў горд.

Я хджу п хце i думю. Увходзiць рптм Тмш Арлоўскi i бярэ мяне з плячо.

- Хдзем, сынку, д мяне.

- Чго?

- Хдзем. Тм Язэп i Врывончык.

Мы iдзем п пыльнй вулiцы ў яго хту, i Тмш тм клпоцiцц.

- Псколькi вы, брткi, тды труну рбiлi, дык от трохi, знчыцц, пд гэте...

Мы выпiлi п чрцы i псядзелi трохi.

- Дык от, брткi, - гворыць Тмш, - дзiн зстўся... Жнiцц - не гды, скзць, тк жыць - дчку змуж ддю.

- Ты жонку любiў? - пыте вясёлы Врывончык Астп.

- Што т-ты ў строг члвек пытеш? - прўдвецц Тмш. - Што ты гэт? Ты думеш, я тут тбе ведю цяпер - што ты пытеш... не гды ўжо... лiх яго веде...

Мы яшчэ выпiлi п чрцы, псядзелi трохi i пчлi рзыходзiцц... Кружыцц трохi глв: я iду мiм хты дзядзькi Язэп, бчу, як Дося ходзiць п двры, i мне, тксм, як тды, н полi, хочцц пдбегчы туды, схвцiць яе н рукi i iмчцц тк п пустых дрогх i без дрог...

Зўтр я еду ў горд.

* * *

Тры гды - вялiкi чс у члвечым веку.

Я цяпер успмiню, дчувю i думю.

Сягоння днём н люднй вулiцы ўбчыў я Досю з мужм - былым прктыкнтм н кморнiк. Ян птўсцел i выгляде стлй i здумёнй... I гэт ўсё будзiл в мне думку б фкце: колькi дрог будзе яшчэ пройдзен i колькi людзей уведн!..

Я пклнiўся Досi, i ян рптм пбялел, неяк сунулся, зрбiлся мленькй, i ў вчх яе зсвяцiлся нешт востре - мяж мiж iмкненнем i журбою...

Вечрм прыйшоў д сястры з вёскi лiст. Тм было i д дзядзькi Язэп. Няроўнымi, д непрывычкi пiсць, лiтрмi было нпiсн:

"...Дзякую, сынку, з пклон... Нвiн у нс, скзць, вялiкiх ням. Што мя бб пмерл - ты ведеш, што Дося з мужм перехл ў той смы горд, дзе ты, тксм, пэўн, ведеш... Яўхiм Стрыгун жнiўся. Астп ж рзышоўся з свёю жонкю. Жывуць сбе... Мы пвысяклi летсь кржквтыя хвоi з рэчкй - дык цяпер нейкя пустэч тм здецц з рэчкю - гэт мне з непрывычкi. От гэтя прывычк мяне зяде - прывыкю д све нры, церз гэт тупеў неяк увесь. А мож гэт стрсць згврыл? Стршня штук стрсць, i гдкя штук - прывычк... А мож ты iнчй думеш? Пдумй... Жывi, сынку, здроў..."

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Родныя ме!.. Блiзкiя ме!..

1926

Кментры

Друкуецц п зборнiку "Хвоi гворць" /2-е выднне, Менск, БДВ, 1928/. Упершыню публiквн ў гзеце "Свецкя Белрусь", 1926, 9 трўня. Дтуецц трўнем 1926 год.